آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - طرح سال شمار رويدادهاى تاريخ شيعه
طرح سال شمار رويدادهاى تاريخ شيعه
مركز تحقيقات دانشگاه امام صادق(ع)
مقدمه
يكى از نخستين گامهاى لازم براى شناخت يك ملت, تهيه سال شمار و ماه شمار و روزشمار براى تاريخ آن است. در پرتو اين گونه رويدادنگارى, جايگاه هر حادثه مهم و ارتباط آن با حوادث پيش و پس از خود شناخته مى شود. فراز و نشيبهاى آن در بستر زمان نمايانده مى شود و نكته ها و گره هاى نيازمند كاوش و بررسى, همراه منابع اوليه پژوهش, به پژوهشگران شناسانده مى شود و در واقع فضائى فراهم مى آيد كه در آن تحقيق بيشتر پيرامون جوانب يك موضوع سامان مى يابد.
تاريخ نويسى به روش ثبت وقايع به ترتيب وقوع, داراى پيشينه اى دراز در ميان تمدنهاى بشرى است.١ بسيارى از مورخان بزرگ مسلمان نيز سال شمارنويسى را در آثار خود اساس قرار داده اند, مانند ابوجعفر محمد بن جرير طبرى (٣١٠ق) در تاريخ الامم والملوك; ابوالفرج عبدالرحمان بن على بن الجوزى (٥٩٧ق) در المنتظم فى تاريخ الامم والملوك; عزالدين ابوالحسن على بن محمد ابن اثير (٦٣٠ق) در الكامل فى التاريخ; شمس الدين محمد بن احمد ذهبى (٧٤٨ق) درتاريخ الاسلام و وفيات المشاهير والاعلام; ابوالفداء ابن كثير دمشقى (٧٧٤ق) در (البداية والنهاية; شمس الدين محمد بن عبدالرحمان سخاوى (٩٠٢ق) در الذيل التام على دول الاسلام للذهبى و نيز در وجيز الكلام فى الذيل على دول الاسلام; و ابن عماد حنبلى (١٠٨٩ق) در شذرات الذهب فى اخبار من ذهب.
در دوران معاصر, سال شمارنويسى٢ به عنوان يكى از روشهاى گزارش تاريخى ـ كه از نظر روش و معيار و چگونگى ذكر حوادث از روشهاى سنتى سال شمارنويسى در فرهنگ مسلمانان ممتاز است ـ جايگاهى مهم يافته است. برخى از آثار پديد آمده در اين زمينه, به زبان فارسى نيز برگردانده شده است, مانند دو كتاب زير:
ـ كرونولوژى تاريخ جهان, تأليف اشپانگنبرگ, ترجمه اردشير خداداديان, مؤسسه مطالعات و انتشارات تاريخى ميراث ملل, ١٣٦٩. ٢٢٠ص.
ـ رويدادنگارى تاريخ جهان: سياسى و نظامى, شهرها, مذهب و معارف, اكتشافات و اختراعات, هنرها, تأليف كالين مك ايودى, ترجمه حسن افشار. تهران, نشر مركز, ١٣٧٠. ٢٤٧ص.
در سالهاى اخير دو اثر ارزشمند زير نيز در ايران و به زبان فارسى فراهم آمده است:
ـ گاه شمار رويدادهاى تاريخ معاصر خاورميانه, جلد اول (١٧٩٨ـ١٨٥٠م), تأليف مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر خاورميانه, تهران, سروش, ١٣٦٩. ٣٦٦ص.
ـروز شمار تاريخ ايران از مشروطه تا انقلاب اسلامى, ٢ج, تأليف باقر عاقلى, تهران, نشر گفتار, چ١, ١٣٦٩. ٤٨٢«٥١٠ص.
در زمينه تاريخ اسلام نيز كتاب احداث التاريخ الاسلامى بترتيب السنين, اثر عبدالسلام ترمانينى, يك سال شمار به روش جديد مى باشد كه چند سالى است در دسترس علاقمندان قرار گرفته است.٣
معرفى طرح
بخش (تاريخ و تمدن اسلامى دفتر مطالعات و تحقيقات علوم اسلامى) دانشگاه امام صادق(ع) با تكيه بر تاريخ تشيع به عنوان اولويت نخست فعاليتهاى خود, از بدو تأسيس تاكنون تلاش كرده اقداماتى را در زمينه تاريخ تشيع به انجام رساند. بر همين اساس مرحله اول طرح (سال شمار رويدادهاى تاريخ شيعه) از اول اسفندماه ١٣٧٣ با مسؤوليت اين جانب محسن الويرى و نظارت آقاى دكتر هادى عالم زاده آغاز شد و اكنون مراحل پايانى خود را مى گذراند. دوره تاريخى پيش بينى شده در اين طرح, از تولد پيامبر(ص) در سال ٥٣ پيش از هجرت تا پيروزى انقلاب اسلامى در ايران است. و بر اساس طرح مصوب در شوراى پژوهشى دانشگاه, محورها و معيارهاى گزينش اطلاعات از منابع چنين بوده است:
ـ زندگى پيامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع)
ـ زندگى دانشمندان و بزرگان شيعه از فقها, محدثان, مفسران, متكلمان, حاكمان و مانند آن.
ـ قيامهاى شيعى.
ـ تضييقات و تعديات حكام جور عليه شيعيان.
ـ آداب, آيينها و مراسم شيعى.
ـ هجرتها, انتقالها و سفرهاى مهم.
ـ فعاليتهاى علمى و فرهنگى, مانند تأسيس نهادهاى آموزشى و تأليف كتابهاى مهم.
ـ فرمانها, احكام و فتاوى مهم و جريان ساز.
ـ ديگر حوادث مهم.
گزارش فشرده مراحل اجراى طرح
در مرحله نخست اين طرح, ٩٣ جلد كتاب (٣١ عنوان) برابر با ٥٠٦٢١ صفحه از كتابهاى تاريخ عمومى, انساب, جغرافياى تاريخى, رجال و دائرةالمعارفها مورد بررسى قرار گرفت و اطلاعات مربوط به محورهاى مزبور استخراج و بر فيشهايى ويژه ثبت شد. استخراج اطلاعات با همكاريى چهار تن از دانشجويان دانشگاه امام صادق(ع) ـ كه حداقل مرحله كارشناسى را پشت سر نهاده بودند ـ صورت پذيرفت.
پس از وارسى بيش از ٥١٠٠قطعه فيش گردآورى شده و حذف برخى از آنها و رفع كاستيهاى برخى ديگر, ٤٠١٤ قطعه فيش مورد پذيرش قرار گرفت و به ترتيب تاريخ نظم يافت و آنگاه با در همكرد فيشهاى مربوط به يك موضوع و تبديل سالهاى ميلادى به قمرى كليه اطلاعات روى كاغذ بازنويسى شد. و در نتيجه متنى دستنويس در ٥٢٧ صفحه دربردارنده حدود ٣٥٠٠ مدخل پديد آمد. در اين متن, مأخذ يا مآخذ هريك از مدخلها به ترتيب در پايين هر صفحه نوشته شده است. پس از پايان اين مرحله و دريافت ديدگاههاى استاد ناظر, اكنون طرح براى ارزيابى نزد دو تن از اساتيد صاحبنظر ارسال شده است.
مرحله دوم و تكميلى طرح
با بهره گيرى از تجربه به دست آمده در مرحله اول طرح, در نظر است موارد زير در مرحله دوم و تكميلى طرح مورد توجه قرار گيرد:
١. مطالعه و فيش بردارى حداقل ٥٠٠٠٠ صفحه ديگر از منابع دست اول در دائرةالمعارفها و برخى تك نگاريها درباره آثار و احوال بزرگان شيعه و تاريخ شهرها و مانند آن.
٢. مبنا قرار دادن تعريفى روشنتر از شيعه و تصميم گيرى درباره ميزان و نوع انعكاس اخبار مربوط به علويان, زيديان, فاطميان, اسماعيليان, طالبيان, آل بويه, حمدانيان و فِرَقى مانند واقفيه.
٣. تعيين معيار براى گزينش منابع.
٤. تعيين معيار براى انواع اطلاعاتِ شايسته گزينش براى هر حادثه و بويژه براى افراد.
٥ . تعيين معيار براى حجم اطلاعات مربوط به حوادث و افراد و تعيين سقف حداكثر و حداقل براى آن.
٦ . تصميم گيرى درباره چگونگى تنظيم اطلاعات و تقدم و تأخر مطالب.
٧. دسته بندى مدخلها براساس ماهيت آنها و تدوين الگويى مشخص براى نگارش هر يك از آنها.
٨ . تصميم گيرى درباره چگونگى تنظيم اختلاف اقوال در سال وقوع يك حادثه و مواردى مانند: حدودِ, قبل از, پس از, زنده در.
٩. تصميم گيرى درباره حوادثى مهم كه سال وقوع آن به روشنى معلوم نيست.
١٠. تنظيم و ذكر دو تقويم هجرى قمرى و هجرى شمسى براى حوادث هفتاد سال اخير.
١١. تكميل روز و ماه تاريخهاى ميلادى كه در طرح كنونى تنها معادل قمرى سال وقوع آنها ذكر شده است.
١٢. بررسى دقيق و برطرف كردن كاستيهاى اطلاعات مندرج در طرح پايان يافته كنونى و نيز حذف برخى مدخلها و يا حذف برخى جملات.
١٣. ويرايش ادبى و يكدست كردن متن موجود و نهايى.
١٤. نگارش مقدمه اى مستدل و مبسوط براى توضيح روش و اجراى طرح.
١٥. تهيه انواع فهرستهاى مورد نياز.
اميد مى رود اجراى مرحله دوم طرح تا پايان سال ١٣٧٦ به انجام رسد و اين اثر هرچه زودتر به جامعه پژوهشگران تاريخ و علاقه مندان تاريخ تشيع پيشكش شود.
نمونه اى از طرح پايان يافته
در پايان, نمونه اى از كار پايان يافته در مرحله اول طرح, دربردارنده ده مدخل از حوادث سالهاى ٩٩٣ تا ١٠٠٠ق, براى آگاهى خوانندگان گرامى تقديم مى شود:
روز ماه سال
صفر ٩٩٣ق.
ـ مرگ مولا احمد بن محمد اردبيلى, معروف به مقدس اردبيلى, متكلم فقيه, مشهور به امانتدارى و تقوا, صاحب كتابهايى چون: شرح الارشاد, تفسير آيات الاحكام, حديقة الشيعه وغيره.٤
روز ماه سال
٩٩٣ق. نزاع بين شيعه و سنى در كشمير در زمان سلطنت يعقوب شاه چك.٥
٩٩٣ق. مرگ شيخ عبدالعالى بن شيخ نورالدين على بد عبدالعالى عاملى كركى و دفن وى در اصفهان. جسد وى پس از سى سال به مشهد مقدس رضوى منتقل گرديد. ولادت او ١٩ ذى القعده ٩٢٦ يا ٩٢٧ق بوده است.٦
٩٩٥ق. مهاجرت سيد نوراللّه بن شريف حسين مرعشى شوشترى (صاحب مجالس المؤمنين), متولد ٩٥٦ق. از شوشتر به هند و انتصاب او به قاضى القضاتى لاهوز از سوى اكبرشاه.٧
٩٩٥ق. . مرگ ابن شرقم, ابوالمكارم بدرالدين, حسن بن على, مورخ و فقيه و محدث و اديب. علامه مجلسى مى گويد ظاهراً امامى بوده است. داشتن اجازه نامه هايى از علماى شيعه دليل تشيع اوست. پس از فوت پدر به مقام نقابت رسيد, ولى به خاطر زهد از آن استعفا كرد. نخست به هند و سپس به شيراز رفت و پس از آن راهى خراسان شد. سلطان حسين نظامشاه به خاطر آوازهغ فضلش او را دوباره به هند دعوت كرد. با خواهر نظام شاه ازدواج كرد. در دكن وفات يافت و پس از مدتى بنابر وصيت, پسرش او را به بقيع برد. تأليفاتى از او باقى است.٨
روز ماه سال
٢٥ صفر ٩٩٦ق.
٩٩٦ق. شهادت مولانا احمد فاروقى تهتوى. وى در يك خانواده حنفى مذهب زاده شد و به دست يك سياح عراقى شيعه شد. عضو گروه تاريخ اديان در فتح پورسيكرى و صاحب كتابهايى چون تاريخ الفى است. سنّيان متعصب پس از شكنجه او را كشته و حتى بعد از دفن جسدش را سوزاندند و خاكسترش را در رودخانه راوى ريختند.٩
٩٩٧ق. قتل ملا عبداللّه شوشترى به دست ازبكان در هرات.١٠
٩٩٧ق. مرگ ابوالفتح مسيح الدين گيلانى, فرزند عبدالرزاق, صاحب كتاب مصباح الشريعة.١١
٩٩٧ق. قتل قاضى زاده, مولى احمد بن نصراللّه (نصيرالدين) دبيلى تقوى سندى, عالم به فقه, رياضى, طب و…. داراى پنج تأليف است. مرگ او را در سال ١٠٠٠ يا ١٠١٠ق نيز نوشته اند. در لاهور به شهادت رسيد.١٢
٩٩٨ق. پايان نگارش كتاب مدارك الاحكام فى شرح شرائع الاسلام از سوى سيد محمد بن على بن ابى الحسن حسنى موسوى عاملى جبعى.١٣
١٠٠٠ق. مرگ شيخ محمد على بن محمد بلاغى, نياى بزرگ خاندان بلاغى, فقيه و صاحب تأليفاتى مانند شرح اصول كافى, مدفون در كربلا.١٤
فرصت را مغتنم شمرده از اساتيد و صاحبنظران درخواست مى شود با ارائه ديدگاههاى انتقادى و اصلاحى و پيشنهادى خود به سهم خويش در اين طرح مشاركت كنند.پاورقي:
* مسئوليت اجراى اين طرح را آقاى محسن الويرى به عهده دارند.
١. ر.ك: مقاله. chrondogy, v٥ pD.٧٢٠-٧٣١ درEncyclopedia Britanica
٢. در اين مقاله (سال شمارنويسى) معادل (كرونولوژى) به كار رفته است كه در حقيقت اعم از سال شمار, ماه شمار, روزشمار و ديگر واحدهاى بزرگتر يا كوچكتر سنجش زمان است. برابر فارسى كرونولوژى, (گزارش تاريخى براساس يكى از واحدهاى سنجش زمان) است. ر.ك: منبع پيشين,ص٧٢٠.
٣. اين كتاب در دو جزء و چهار جلد (جزء اول از سال اول تا ٢٥٠ هجرى قمرى, و جزء دوم از سال ٢٥١ تا ٥٠٠ هجرى قمرى) در سال ١٤١١ق/ ١٩٩١م در ١٥٨٩«١٧١٨ صفحه وزيرى از سوى دار طلاس در دمشق به چاپ رسيده است. پيش از اين, جزء اول اين كتاب در دو مجلد با عنوان ازمنة التاريخ الاسلامى در ١١٠٩ صفحه با مراجعه و تحقيق شاكر مصطفى و احمد مختار العبادى به سال ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م از سوى (المجلس الوطنى للثقافة والفنون والآداب) كويت به چاپ رسيده بود كه از نظر تنظيم مطالب و مفاد مقدمه تفاوتهايى با چاپ جديد دارد.
٤ . خوئى, معجم رجال الحديث,ج٢,ص٢٢٥; امين, اعيان الشيعه, ج٣, ص٨٠.
٥ . هاليستر, تشيع در هند,ص١٦٩ـ١٧٠.
٦ . آل محبوبه, ماضى النجف وحاضرها,ج٣,ص; حر عاملى, امل الآمل,ج١, ص١١٠.
٧ . هاليستر,ص١٥٨.
٨ . دائرةالمعارف بزرگ اسلامى,ج٤, ص٧٨ـ٧٩.
٩ . نقوى, تذكره علماى اماميه پاكستان, ص٢٦, ٢٨.
١٠ . خامنه اى,گزارشى از سابقه تاريخى و اوضاع كنونى حوزه علميه مشهد, ص١٥.
١١ . نقوى, ص١٤ـ١٥.
١٢ . امين, ج٣, ص١٩٥.
١٣ . خوئى, ج١٦, ص٣٠١; امل الآمل, ج١, ص١٦٧.
١٤ . آل محبوبه, ج٢, ص٧٩.